Η ιστορία του Θεάτρου

Το κινηματοθέατρο Παλλάς (1932)
Η κυριαρχία του κινηματογράφου ως «μοντέρνου» μέσου ψυχαγωγίας ήταν αναμφισβήτητη σε μεγάλο μέρος του αθηναϊκού πληθυσμού. Οι αστοί προτιμούσαν τις κεντρικές αίθουσες (το Διονύσια της πλατείας Συντάγματος, τα προαναφερθέντα Σπλέντιτ και Αττικόν, το Κοσμικόν, το  Μοντιάλ και το Πάνθεον στην Πανεπιστημίου κ.ά.).Το μεγάλο μέρος του κοινού, βεβαίως, ανήκε στα λαϊκά στρώματα και προτιμούσε τους πέριξ της Ομόνοιας και των κοντινών περιοχών λαϊκούς κινηματογράφους -οι συνοικιακοί, άλλωστε, πλήθαιναν σταθερά.
Σ' αυτό το περιβάλλον, η ανέγερση ενός πολυτελούς κινηματοθεάτρου, τμήμα του εντυπωσιακού Μεγάρου του Μετοχικού Ταμείου Στρατού (ΜΤΣ), ήταν γεγονός που ο καλός κόσμος της πρωτεύουσας περίμενε με ανυπομονησία.

Το εν λόγω Μέγαρο άρχισε να οικοδομείται το 1928 σε οικόπεδο επιφανείας 9.000 τ.μ. (πρώην βασιλικοί σταύλοι) που είχε παραχωρήσει η βασιλική οικογένεια προκειμένου να εγκατασταθούν δημόσιες υπηρεσίες. Κάλυπτε ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο που ορίζουν οι οδοί Πανεπιστημίου, Αμερικής, Σταδίου και Βουκουρεστίου. Τελικά το Μέγαρο του ΜΤΣ εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο, ακόμη και σήμερα, συγκρότημα γραφείων και καταστημάτων στο κέντρο της Αθήνας. Το σχεδίασαν σε κλασικίζοντα μοντέρνο ρυθμό, πάνω σε γαλλικά πρότυπα, οι αρχιτέκτονες Λεωνίδας Μπόνης (1896-1963) και Βασίλης Κασσάνδρας (1904-1973) - και οι δύο είχαν σπουδάσει στην Ecole des Beaux Arts. Η οικοδόμησή του ολοκληρώθηκε σταδιακά έως το 1940.

Eιδικά το Παλλάς, το πλέον αξιόλογο κινηματοθέατρο του Μεσοπολέμου, χτίστηκε το διάστημα 1931-33. Όπως σημειώνει η Ελένη Φεσσά (βλ. Πηγές) το σχέδιό του μαρτυρά επιδράσεις από το Θέατρο των Ηλυσίων Πεδίων (έργο των αδελφών Perret) και μορφολογική συγγένεια με δύο άλλες αίθουσες του Παρισιού, το θέατρο Pigalle (1929, έργο του Ch. Siclis) και, κυρίως, με τον κομψότερο  κινηματογράφο Pathe-Marignan (1932, έργο E. Bruyneel). Η αίθουσα κατασκευάστηκε και εξοπλίστηκε με  όρους της πλέον ενημερωμένης, τότε, τεχνολογίας. Συνολικά στην πλατεία, τον εξώστη και τα περιμετρικά θεωρεία χωρούσαν περί τους 2.500 θεατές. Το πιο εντυπωσιακό διακοσμητικό στοιχείο στο εσωτερικό της αίθουσας ήταν η ψευδοροφή («σε τρία κλιμακωτά επίπεδα, που συνδέονται με παραβολοειδείς επιφάνειες, που σχηματίζουν ημιτονοειδείς κυματισμούς»). Το σχέδιό της αναδείκνυε ο κρυφός φωτισμός -έμμεσος ήταν και ο φωτισμός του πλαίσιου της ιταλικής σκηνής. Το χρώμα των τοίχων ήταν βαθυκόκκινο, κόκκινο ήταν και το βελούδο της αυλαίας και των καθισμάτων. Δυστυχώς οι φωτογραφίες του Παλλάς που κυκλοφορούν όχι μόνο είναι ασπρόμαυρες αλλά αφορούν στον ανοιχτό χρωματισμό που απέκτησε το  Παλλάς μετά την εκτεταμένη ανακαίνιση του 1959-60.

Η διακριτική πολυτέλεια χαρακτήριζε και τους υπόλοιπους χώρους του κινηματοθεάτρου. «Κύριο διακοσμητικό τους στοιχείο είναι τα πλούσια υλικά. Στη μνημειώδη είσοδο κυριαρχούν τα πολύχρωμα μάρμαρα. Οι τοίχοι της, ύψους μέχρι 1,60μ., επενδύθηκαν με βαθυπράσινο μάρμαρο  Τήνου, οι κολόνες με μάρμαρο Στύρων και η φαρδιά σκάλα με λευκό μάρμαρο. Τα τρία αυτά χρώματα συνδυάστηκαν με το ανοιχτοκίτρινο των τοίχων» σημειώνει η Ε. Φεσσά. Εξίσου πολυτελή ήταν τα φουαγιέ στα οποία οι επενδύσεις από μάρμαρο Τήνου συνδυάστηκαν με το κόκκινο χρώμα των τοίχων και τα θαυμάσια ψηφιδωτά των δαπέδων. Στο καπνιστήριο εντύπωση έκαναν οι επενδύσεις από ξύλο καρυδιάς, οι art deco υαλογραφίες, ο κρυφός φωτισμός και οι πλάγιες κιονοστοιχίες.

Μία από τις ελάχιστες αίθουσες ευρωπαϊκών προδιαγραφών της χώρας, το Παλλάς διαφημίστηκε πριν τα εγκαίνιά του ως «ο επιβλητικότερος θεατρικός κολοσσός των Βαλκανίων» με 2.750 θέσεις, τις πλέον σύγχρονες μηχανολογικές εγκαταστάσεις για κινηματογραφική/θεατρική αίθουσα, με 50 καμαρίνια και χώρο ορχήστρας για 150 όργανα, και με το «ωραιότερον, ανετότερον και αριστοκρατικότερον φουαγιέ». Πιθανόν λόγω αυτής της πολυτέλειας (την εποχή εκείνη δεν ήταν εύκολο να ανεβεί κάποιος ακατάλληλα ενδεδυμένος τη μνημειώδη σκάλα του Παλλάς) το κινηματοθέατρο «Όνειρον-Θαύμα-Κατάπληξις» των διαφημίσεων, με την τεράστια για τα δεδομένα της εποχής χωρητικότητα, δεν μπόρεσε να εξασφαλίσει στην πορεία των χρόνων την αναγκαία για την απρόσκοπτη λειτουργία του, προσέλευση θεατών. Βεβαίως οι πολιτικές περιπέτειες, ο πόλεμος που ξέσπασε σύντομα και η Κατοχή έπαιξαν τον ρόλο τους. Πάντως, η επίσημη πρεμιέρα του νέου χώρου στις 27 Οκτωβρίου 1932 (με την κινηματογραφική μεταφορά της οπερέτας του Γιόχαν Στράους «Νυχτερίδα», παραγωγή της γερμανικής U.F.A., στην οποία πρωταγωνιστούσαν η Πολωνέζα Άννυ Όντρα και ο Γιουγκοσλάβος Ιβάν Πέτροβιτς) υπήρξε λαμπρή και ο ενθουσιασμός για το Παλλάς δικαιολογημένος.

Το νέο Παλλάς (2006)
Στα χρόνια που ακολούθησαν το Μέγαρο του ΜΤΣ, και μαζί του το Παλλάς απέκτησε ρυτίδες, παρήκμασε. Ευτυχώς πριν από λίγα χρόνια πέρασε στα χέρια της Τράπεζας Πειραιώς με μακρόχρονη μίσθωση, με την προϋπόθεση να αποκατασταθεί και να αξιοποιηθεί, ώστε όχι μόνο να επανέλθει αλλά και να συμβάλλει στην εμπορική και κοινωνική τόνωση του κέντρου της πόλης. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στη διατήρηση της εξωτερικής εμφάνισης του διατηρητέου κτηρίου, με βελτιωτικές παρεμβάσεις στην εικόνα του. Επιπλέον έγιναν ειδικές μελέτες για την ενίσχυση της στατικότητας του, η οποία θα ανανεώσει την διάρκεια ζωής του Μεγάρου ΜΤΣ για τα επόμενα, τουλάχιστον εξήντα, χρόνια. Για τις παρεμβάσεις στους εσωτερικούς χώρους -το συνολικό εμβαδό του συγκροτήματος είναι 57.600 μέτρων- χρησιμοποιήθηκαν δομικά υλικά και εξοπλισμός (κλιματισμός, εξαερισμός, ηλεκτρικές εγκαταστάσεις κ.λπ.) ιδιαιτέρως υψηλών προδιαγραφών. Οι κυλιόμενες σκάλες, τα μάρμαρα, οι γρανίτες, τα κρυστάλλινα διαχωριστικά, οι  φωτισμοί και τα υπόλοιπα διακοσμητικά στοιχεία, μαζί με το πράσινο εσωτερικού χώρου, στόχο έχουν να διαμορφωθεί ένας υψηλής αισθητικής χώρος πολλαπλών χρήσεων στο κέντρο της πόλης. Το θαυμάσιο passage της Στοάς Σπυρομήλιου, με το κρυστάλλινο στέγαστρο,  αποδεικνύει το υψηλό επίπεδο αισθητικής που διαπνέει το έργο της ανακαίνισης.
Τεράστιο, ως προς τις ιδιαιτερότητες και τις απαιτήσεις του, ήταν και το έργο της ανακαίνισης του Παλλάς, που ανέλαβε το αρχιτεκτονικό γραφείο του Γιάννη Κίζη την άνοιξη του 2004. Με δεδομένο ότι το Παλλάς είναι διατηρητέο και ως προς τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και ως προς τη χρήση του, έγινε προσπάθεια να οδηγηθεί το προπολεμικό κτήριο στον 21ο αιώνα με πινελιές σύγχρονου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Αυτό το ρόλο παίζουν οι κρυστάλλινοι ανελκυστήρες και οι ανοξείδωτες γέφυρες που κατασκευάστηκαν για να εξυπηρετούνται τα άτομα με κινησιακά προβλήματα. Το παλιό συνομιλεί με το καινούργιο όπου αυτό είναι δυνατό όπως στο φουαγιέ, όπου κάποια φωτιστικά οροφής, σαν πυροστρόβιλοι με οπαλίνες και μπρούτζινο αρτ ντεκό σκελετό, συνομιλούν με τα προπολεμικά αρτ ντεκό στοιχεία του θεάτρου.
Σοβαρότατες επενδύσεις έγιναν ακόμη στις στατικές και αντισεισμικές ενισχύσεις του θεάτρου, με λύσεις που παραμένουν αφανείς -δεν χρειάστηκε, φερ' ειπείν, να παχύνουν οι κολώνες- και για τη βελτίωση της ακουστικής.

Η κυματοειδής ψευδοροφή, βασικό διακοσμητικό στοιχείο του κυρίως χώρου παραμένει, αλλά είναι εντελώς καινούργια, και οι περιβάλλουσες επιφάνειες έχουν αντικατασταθεί από ένα σέλας γραμμικών οπτικών ινών, που όταν ανάβουν δίνουν ένα εντυπωσιακό χαμηλό φωτισμό. Ο χώρος πάνω από τη ψευδοροφή είναι η καρδιά όλων των τεχνικών μέσων που στηρίζουν την παράσταση –εκεί τοποθετήθηκαν οι μηχανολογικές εγκαταστάσεις (ηχητικές και φωτιστικές συν το σύστημα κλιματισμού). Για λόγους ηχητικής μόνωσης άλλαξε η στέγη. Η πρώην δικλινής στέγη του Παλλάς έχει τώρα έναν χάλκινο, πράσινο λόγω οξείδωσης, θόλο, που δεν γίνεται αντιληπτός από τους επισκέπτες του θεάτρου αλλά ο οποίος άλλαξε το τοπίο που βλέπουν όσοι εργάζονται στα γραφεία των υψηλών ορόφων του CityLink - όπως πλέον ονομάζεται το Μέγαρο ΜΤΣ.
Η νέα χωρητικότητα της αίθουσας είναι 1.500 θέσεις, γιατί έχουν αλλάξει δραματικά τόσο η νομοθεσία σχετικά με τους όρους ασφάλειας για χώρους όπου συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός ανθρώπων, όσο και οι προδιαγραφές άνετης παρακολούθησης. Έτσι μειώθηκε ο αριθμός των καθισμάτων ανά σειρά και μεγάλωσαν οι διαστάσεις των καθισμάτων, των σειρών μεταξύ τους και, βεβαίως, των διαδρόμων. Επιπλέον ο χώρος της πλατείας μειώθηκε για να μεγαλώσει ο χώρος της σκηνής.

Για το αρχικό χρώμα των τοίχων του Παλλάς ο Γιάννης Κίζης και οι συνεργάτες του στηρίχθηκαν στις δημοσιεύσεις του Κασσάνδρα. Τα τριών ειδών μάρμαρα, από την Τήνο, τη Χίο και τα Στύρα Ευβοίας, που διακοσμούσαν την είσοδο και το φουαγιέ, συντηρήθηκαν με ευλάβεια -όπου είχαν καταστραφεί, αντικαταστάθηκαν με ίδια (κάτι που δεν ήταν εύκολο, ειδικά για το πράσινο μάρμαρο των Στύρων Ευβοίας, για την προμήθεια του οποίου χρειάστηκε να ξανανοίξει το νταμάρι).

Η ανακαίνιση αποκατέστησε και τα ψηφιδωτά δαπέδου στο φουαγιέ του πρώτου ορόφου. Τα μέρη που είχαν υποστεί ζημιές αποκαταστάθηκαν από ψηφιδωτά σε άλλα σημεία του κτηρίου που δεν διατηρήθηκαν (όπως στο παλιό θέατρο της Μαριέττας Ριάλδη στο 6ο όροφο του Μεγάρου).
Το κυρίως φουαγιέ του Παλλάς, στον πρώτο όροφο, επανήλθε στις αρχικές του διαστάσεις. Όντας εξαρχής κάπως δυσλειτουργικό, από τη δεκαετία του ’50 είχε μετατραπεί σε θέατρο (το « Όρβο») σε σχέδια του ίδιου του Κασσάνδρα. Εις ανάμνησιν των οκταγωνικών, ντυμένων με σκούρο ξύλο, στύλων που είχε το Όρβο, κατασκευάστηκαν νέοι που τους θυμίζουν, αλλά σε απλούστερο ντιζάιν, ντυμένοι με ξανθό ξύλο. Ούτως ή άλλως ο χώρος είχε αλλοιωθεί πολύ και η ανάγκη στήριξης του μείζονος κτηρίου οδήγησε στην παρεμβολή κάποιων καινούργιων πεσσών από μπετόν, οπότε η διαμόρφωση του  χώρου δεν ακολουθεί ακριβώς τον αρχικό σχεδιασμό.

Στο νέο Παλλάς υπάρχει πλέον επαρκής χώρος για βεστιάρια και οι τουαλέτες πολλαπλασιάστηκαν. Τα παλιά ταμεία και η μνημειώδης σκάλα της εισόδου συντηρήθηκαν και απομακρύνθηκαν τα ρουστίκ καγκελάκια που είχαν μπει τη δεκαετία του ’60 -ωστόσο προστέθηκε ένας νέος μπρούτζινος, τύπου αρτ ντεκό, χειρολισθήρας για λόγους ασφαλείας όσων ανεβαίνουν και κατεβαίνουν.

Ένα υπερσύγχρονο θέατρο
Το έργο ολοκληρώθηκε σε συνεργασία με την ομάδα ειδικών (αρχιτέκτονες, σκηνογράφοι, μηχανικοί ακουστικής και ήχου, ηλεκτρολόγοι και φωτιστές) της Ελληνικής Θεαμάτων που ανέλαβε την λειτουργία του νέου Παλλάς. Από τη στιγμή που εντός του θεάτρου σημασία έχει η παράσταση, κάθε τι έπρεπε να συντελεί στο καλύτερο σκηνικό αποτέλεσμα και βέβαια στις, κατά το δυνατόν, ιδανικές συνθήκες παρακολούθησής του. Αφού, λοιπόν, μία σύγχρονη παράσταση κατά μείζονα λόγο στηρίζεται στους φωτισμούς, προτιμήθηκε οι τοίχοι να πάρουν χρώμα μπορντώ ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος ανακλάσεων από τοίχους βαμμένους σε ανοιχτό, φωτεινό χρώμα.
Η πλατεία επανασχεδιάστηκε - έχει πλέον δύο καμπυλότητες (με κλίση όχι μόνο προς τα εμπρός, αλλά και δεξιά και αριστερά) ώστε να βελτιωθεί η  οπτική των πίσω σειρών.

«Το 1930 οι ανάγκες μιας θεατρικής σκηνής καλύπτονταν από τις υποδομές του Παλλάς. Σήμερα οι παραγωγές είναι πιο μεγάλες και συνθέτες, το ίδιο και οι απαιτήσεις του κοινού. Γι' αυτό προσπαθήσαμε μέσα σ’ αυτό το κέλυφος να εξαντλήσουμε τις δυνατότητες, να μπουν οι πιο σύγχρονοι μηχανισμοί, τα πλέον ενημερωμένα μηχανήματα και να βελτιώσουμε την ακουστική και την ηχομόνωση που στην προηγούμενη μορφή του Παλλάς είχαν πρόβλημα» λέει εκ μέρους της ΕΛΛΘΕΑ ο αρχιτέκτων και σκηνογράφος Γιώργος Γαβαλάς.
Ειδικά στη σκηνή πραγματικά εξαντλήθηκαν οι δυνατότητες. Το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων ενέκρινε την αύξηση του ύψους εσωτερικά της σκηνής ώστε σήμερα να μπορούν να αναρτώνται σκηνικά πάνω από το ύψος της μπούκας, για μεγάλες παραγωγές μιούζικαλ ή όπερας. Επιπλέον διευθετήθηκαν με τον καλύτερο τρόπο οι μηχανολογικές και ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις ώστε να εξασφαλιστεί το μεγαλύτερο δυνατό περίγραμμα σκηνής. Επιπλέον αυξήθηκε το βάθος της σκηνής κατά τέσσερα μέτρα, μπήκαν αναβατόρια και μία πολύ μεγάλη περιστροφική σκηνή, με ομόκεντρους δακτυλίους που μπορούν να κινηθούν αυτόνομα ο ένας από τον άλλο. Η φωτιστική υποδομή (που επί τριετία σχεδίαζε ο Λευτέρης Παυλόπουλος) μπορεί να ανταποκριθεί σε κάθε είδους σκηνικό γεγονός.

Για την ανακαίνιση του Παλλάς χρειάστηκε να ξεπεραστούν δημιουργικά πολλές μεγάλες δυσκολίες: από το να στηθεί γερανός στο συγκεκριμένο σημείο της πόλης  έως να βρεθούν λύσεις για τις φθορές και τις  μεταβολές από αλλαγές χρήσης που είχε υποστεί το αρχικό κτήριο (λ.χ. αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα των επιπλέον φορτίων που προστέθηκαν μέσα στα χρόνια, τα οποία επιβάρυναν τον φέροντα οργανισμό).

Το νέο Παλλάς άνοιξε τις πύλες του στο κοινό στις 24 Νοεμβρίου 2006 με την παράσταση «2» του Δημήτρη Παπαιωάννου.


Ευχαριστούμε την Ματίνα Καλτάκη για την παραχώρηση του κειμένου.